-
اختلال شخصیت وسواسی-جبری (OCPD): بررسی علمی و بالینی
اختلال شخصیت وسواسی-جبری نوعی الگوی پایدار شخصیتی است که با کمالگرایی افراطی، نیاز شدید به نظم، کنترل، دقت بیشازحد و انعطافناپذیری مشخص میشود. افراد مبتلا به این اختلال اغلب به بهای از دست رفتن کارایی، روابط، یا رضایت شخصی، خود را درگیر جزئیات و قوانین سختگیرانه میکنند.
🔍 ویژگیهای بالینی اصلی
طبق معیارهای DSM-5، فرد برای تشخیص OCPD باید حداقل چهار ویژگی از موارد زیر را داشته باشد:
اشتغال ذهنی با جزئیات، قوانین، فهرستها، نظم یا برنامهها تا جایی که هدف اصلی فعالیت از بین میرود
کمالگراییای که در تکمیل کارها اختلال ایجاد میکند
فدا کردن تفریح و روابط بهخاطر کار یا تولیدگری افراطی، حتی بدون نیاز مالی
انعطافناپذیری در زمینه ارزشها یا اصول اخلاقی
ناتوانی در دور ریختن وسایل بیارزش
ناتوانی در واگذاری وظایف به دیگران مگر در صورت اجرای دقیق
شیوه خرج کردن پول با سختگیری زیاد؛ تمایل به انباشت
سرسختی و انعطافناپذیری کلی در تفکر و رفتار
⚖️ تفاوت با اختلال وسواس-جبری (OCD)
گرچه نام این دو اختلال مشابه است، اما تفاوتهای مهمی دارند:
ویژگی | OCPD (شخصیت) | OCD (اختلال وسواس عملی) |
ماهیت افکار وسواسی | مربوط به نظم، کنترل و کمالگرایی | افکار مزاحم، ناخواسته و اضطرابآور |
نوع رفتار جبری | سازمانیافته و منطبق با ارزشهای فرد | رفتارهای تکراری برای کاهش اضطراب |
بینش نسبت به مشکل | رفتار منطقی تلقی میشود (ego-syntonic) | رفتار ناراحتکننده تلقی میشود (ego-dystonic) |
تمرکز اصلی | نظم، اخلاق، کنترل محیط و خود | تسکین اضطراب ناشی از افکار وسواسی |
پاسخ به درمان | مقاومتر به دارو؛ رواندرمانی مؤثرتر | پاسخ بهتر به دارو و CBT |
🧬 سببشناسی (Etiology)
سبک فرزندپروری: والدین بسیار کنترلگر و کمالگرا
روانتحلیلی: تثبیت در مرحله مقعدی رشد طبق نظریه فروید
زیستشناختی: اشتراک ژنتیکی نسبی با OCD
ویژگیهای شخصیتی: خودانتقادی شدید و تمایل به کنترلگری
🛠 درمان
درمان این اختلال نیازمند صبر، رابطه درمانی قوی، و همکاری بلندمدت است:
CBT: شناسایی باورهای ناکارآمد و افزایش انعطافپذیری
ACT: پذیرش عدم قطعیت و تمرکز بر ارزشها
رواندرمانی پویشی: کار بر تعارضهای درونی و نیاز به کنترل
دارودرمانی: SSRI در صورت وجود اضطراب یا افسردگی همزمان
چشمانداز (Prognosis)
پیشآگهی OCPD وابسته به میزان سختگیری فرد و انگیزه او برای تغییر است. با درمان مناسب، فرد میتواند زندگی متعادلتری داشته باشد. با این حال، تعهد به ارزشهای سختگیرانه، مسیر درمان را دشوار میسازد.
منابع علمی:
American Psychiatric Association. (2013). DSM-5
Millon, T., et al. (2004). Personality Disorders in Modern Life
Cain, N. M., et al. (2012). Journal of Personality Disorders
Fineberg, N. A., et al. (2014). International Journal of Psychiatry
Sadock, B. J., & Sadock, V. A. (2015). Kaplan and Sadock’s Synopsis
